ŽIVOTINJE MEĐU STENAMA

Stefan Bošković: Transparentne životinje, Partizanska knjiga, Kikinda 2017.
Objavljeno:
ŽIVOTINJE MEĐU STENAMA

Specifičnost Boškovićeve književne imaginacije nije samo u spoju prežitaka (survivala) modernizma i naturalizma, od kojih prvi donosi neodređenost, nedovršivost ili rasutost značenja, koju smo uočili i u filmu Ispod mosta, među stijenama, a drugi tematsku korpicu „zabranjenog voća“. Ta specifičnost je umetnuta u širi kontekst onoga što je savremena crnogorska književnost autora srednje generacija ustanovila kao eminentno polje svog proznog interesovanja. Mislim tu na porodični kontekst i posebno na odnos otac-sin (pa i dete-roditelj), od Porodične galerije Balše Brkovića do Sina ili, zapravo, do većine proznih dela Andreja Nikolaidisa

Paranoidni buntovnik

Bilo bi zanimljivo film Pavla Simonovića Ispod mosta, među stijenama posmatrati kao još jednu priču u knjizi Stefana Boškovića Transparentne životinje. Poetika ovog filma, čiji scenario potpisuju Bošković i Sehad Čekić, tip zapleta i priroda glavnog lika sasvim odgovaraju poetici Boškovićevih kratkih priča. Da ne bi kojim slučajem bilo zabune, sam Bošković glumi glavnu rolu u filmu Ispod mosta, među stijenama. Na stranu specifičnost filma kao hibridne, multimedijalne umetnosti, film možemo shvatiti i kao osobenu vizuelnu interpretaciju teksta scenarija kao neke vrste prozne tvorevine. Ako zanemarimo učešće reditelja, eto jedinstvene simbioze autora scenarija i priča i njegovog lika koga sam autor oživljuje na filmu, pozajmljujući mu svoj izgled (telo) i glas.

Autor glumi inspektora Sala čiji lik, kao i struktura filmske naracije, počiva na ambigvalnosti i minus postupku. Željeni efekat takvog postupka je neodređenost, zapravo neodredljivost značenja. Ili, drugim rečima, nismo do kraja sigurni u to šta gledamo, dok, posle filma, zagonetka kako razumeti radnju filma, proizvodi pokušaje tumačenja koji ne mogu dati zadovoljavajući odgovor.

Nude se tri opcije razumevanja. Najpre se treba opredeliti prema kriterijumu realno-nadrealno, a potom prema tipu zapleta unutar realističke i nerealističke motivacije. Polje realnih opcija u filmu Ispod mosta, među stijenama obrazuju dve moguće uloge glavnog lika: uloga buntovnog usamljenika koji deluje u interesu otkrivanja istine a protiv korumpiranog sistema kome i sam formalno pripada i uloga paranoičnog asocijalnog i psihotičnog lika koji umišlja stvari. Nerealno polje činila bi opcije da radnju zapravo čini onirička vizija glavnog lika koji je ozbiljno povređen u saobraćajnog nesreći, odnosno, na tragu ove, da je glavni lik nastradao u toj nesreći a da mi gledamo neku vrstu posmrtne potrage u kojoj on postoji i deluje kao duh.

Problem sa „nadrealnim“ opcijama je u tome što filmski narativ ne nudi nikakav pouzdan oslonac za takvo tumačenje, pa ipak kraj filma provocira takav pristup. Kako drugačije razumeti završnu scenu u kojoj glavni lik gleda sebe samog kao osobu koja je odvela svoju ćerku na rođendansku proslavu, onu istu ćerku koju je ranije otela moćna i opskurna međunarodna korporacija koja se sakriva iza paravana privatne banke i čijom otmicom su ucenili inspektora Sala da likvidira svog najbližeg partnera, inspektora Ratomira? S druge strane, ovaj motiv otmice i naručene likvidacije kosi se sa pretpostavkom inspektora Sala, u koju čvrsto veruje, da ima posla sa zaverom u kojoj učestvuju njegove korumpirane kolege i predstavnici kriminalnog podzemlja: gde se tu uklapa zla korporacija i zašto bi ona naručila likvidaciju čoveka (inspektora Ratomira) koji joj onako ili ovako služi ili ga je, budući korumpiran, moguće potkupiti ili uceniti. Opet, ako je reč o paranoji glavnog lika, što bi po mom osećanju sklopilo najveći broj kockica ovog zapleta sa rasutim i kontradiktornim elementima, čemu pomenuta završna scena i dodatni zaplet sa ucenom i otmicom ćerke?

U zbiru, stvari su zakomplikovane do te mere da značenjski ukidaju opcije suvislog ishoda ili smislenog značenja, tako da, čak i da je to namera reditelja i scenariste filma, neodredljivost postaje konfuzija ili nepromišljenost a ne apologija nemogućnosti konstituisanja smisla. Gledaoci i tumači filma tako postaju nalik psu koji juri za svojim repom, anatomski osuđen da ga nikad ne uhvati.

U tom grmu, čini se, leži glavna enigma filma. Otuda, u forsiranju minus postupka, prošlost likova ostaje neosvetljena i nepoznata (kako je inspektor Salo postao policijski heroj, šta je uzrokovalo njegov razvod i zabranu prilaska detetu). To sa svoje strane budi dilemu da li bi bilo koja policija dozvolila aktivnu službu, odnosno bavljenje osetljivim policijskim poslovima osobi sklonoj insubordinaciji, asocijalnosti i nekontrolisanoj impulsivnosti, osobi kojoj je sud izrekao zabranu prilaska bivšoj ženi i detetu? U slabije momente zaplete spada i sama istraga, srce žanra kriminalističkog trilera i osnovna pokretačka snaga zapleta. Ispitivanje svedoka i osumnjičenih ne pokreću radnju, ne vodi je napred u nov logičan korak, niti širi saznajno polje gledalaca, recimo o korumpiranosti sistema ili o delovanju podzemlja. Očito je da je žanrovski bazična intriga: ko je počinilac i naručilac ubistava, potisnuta u drugi plan za račun oblikovanja začudne, teskobne, neprozirne atmosfere i ambigvalnog karaktera glavnog lika.

Istraga i mogući odgovori o pozadini ubistava takođe su deo poetičke strategije filma, pružajući mogućnost da se shvate nejednoznačno, odnosno da podrže ne samo jednu od pomenutih opcija tumačenja filma, nego svaku od njih. U minus postupak spada i to da ne znamo zašto je glavni lik takav kakav nam se predstavlja, šta je uzrokovalo njegovu izolovanu asocijalnost: kafkijanski pritisak moralno trule sredine, psihičke tegobe kao posledica traumatičnog posla i razvoda ili sve treba tumačiti u pomerenoj oniričko-posthumanoj perspektivi. Opet, način na koji Bošković tumači „svoj“ lik (eto opet dvostrukosti: svoj u glumačkom i u scenarističkom smislu) dosta je jednoznačan i kompaktan, akcentirajući odsutnost ovog lika i violentne sukobe sa drugima, što rezultira pomenutim efektom da sve vreme osećamo da nešto nije u redu: bilo sa njim bilo sa sredinom u kojoj je. Kao, rekao bih više posredan neko ciljan, efekat dobila se dekonstrukcija žanra krimi trilera, u čije je žanrovsko središte položena modernistička nedovršenost i skepsa u integritet smisla. Recepcijski gledano, ovako sklopljen narativ, atmosferičan i nejasan, posle zbunjenosti rađa otpor i eventualno podsmeh kao reakciju na (zlo)namernu ili neveštu rasutost i međusobne kontradikcije elemenata radnje.

Animalna providnost

Ni kraće knjige, ni više priča, ni veća potreba da se većina priča iščitava više puta – ovako bi ukratko i šaljivo mogla da glasi prva rečenica osvrta na knjigu (kratkih) priča Stefana Boškovića Transparentne životinje (Partizanska knjiga, Kikinda, 2017.). Pa neka i glasi tako.

Ono što se jasno uočava već posle prvog čitanja je da je Bošković sklon formalnom eksperimentu i tematskoj provokaciji, tako da njegove priče ukrštaju impulse dve različite poetičke tradicije: neonaturalističkog razotkrivanja bizarnog naličja stvarnosti i modernističkog ispitivanja pripovednih mogućnosti priče, posebno tačke gledišta i oblikovanja smisla priče od prividno nepovezanih ili posredno povezanih iskaza. Istina, nekome od čitalaca ovih priča, potencijalno i autoru, termini kakvi su provokacija ili naličje stvarnosti mogu se učiniti prejakim ili neadekvatnim. Sinhronijska književno-istorijska činjenica je da stvarnosne tendencije na našim postjugoslovenskim scenama ne predstavljaju dominantu, a i kada ih ima, fenomeni anatemisanih oblika seksualnosti ili nisu uopšte u fokusu ili nisu oblikovani tako eksplicitno i intenzivno. U zbiru, Boškovićevo pismo štrči već tzv. izborom teme, iako se srećom specifičnost toga pisma ne može svesti na ono što već sada, posle romana Šamaranje i ove knjige priča, može maliciozno nazvati pornografskim prikazivanjem homoseksualnosti, kao i upečatljivih scena heteroseksualnih odnosa. Istina, Boškovićeva pornografija je uvek uronjena u atmosferu očudnog i i neku vrstu bizarnog humora.

Kada sam već pomenuo specifičnost, specifičnost Boškovićeve književne imaginacije nije ni samo u pomenutom spoju prežitaka (survivala) modernizma i naturalizma, od kojih prvi donosi neodređenost, nedovršivost ili rasutost značenja, koju smo uočili i u filmu Ispod mosta, među stijenama, a drugi tematsku korpicu „zabranjenog voća“. Ta specifičnost je umetnuta u širi kontekst onoga što je savremena crnogorska književnost autora srednje generacija ustanovila kao eminentno polje svog proznog interesovanja, mislim tu na porodični kontekst i posebno na odnos otac-sin (pa i dete-roditelj), od Porodične galerije Balše Brkovića do Sina ili, zapravo, do većine proznih dela Andreja Nikolaidisa. Sa ocem se još jednom valja razračunati i u tu dijaboličko-titansku bitku se upušta i Stefan Bošković, čiji su likovi oca u ovim pričama, kako je primetio i urednik ove knjige, Vladimir Arsenić, figura slabog, nemoćnog ili upokojenog oca. Ili, statistički: u dve priče je pokojan, u jednoj dolazi do razvoda i odlaska oca, u jednoj oca udara pred sinovima nepoznati čovek, u jednoj sin iz nepoznatih razloga šikanira oca koji se nalazi u bolnici.

Pored odnosa otac-sin za Boškovićevu prozu ključan je odnos prijateljstva ili bliskosti, posebno između muškaraca. Tu nužno nije reč o eksplicitnoj homoerotskoj vezi ili pretenziji, već i o međusobnom nadmetanju poznatih i nepoznatih likova. Kao suštinska se javlja osobena figura tzv. ljubavnog trougla. Tako u naslovnoj priči, narator uhodi osobu za koju možemo pretpostaviti da je bila u vezi sa njegovom pokojnom ženom; u priči „Na samrti“ dvojica pisaca su u isto vreme u seksualnom odnosu sa istom devojkom i kao da preko njenog tela jedan drugom šalju poruku koja uspostavlja analogiju između njihovih seksualnih sklonosti i spisateljske sposobnosti; dok su u priči „Search porn“ uloge izmenjene, jer je narator priče, u isto vreme autor knjige priča koja se takođe zove „Transparentne životinje“, bivši ljubavnik svog potencijalnog izdavača koji neugaslih emocija odlazi na večeru kod svog izdavača i njegove partnerke.

Odnos bliskosti se može iščitati i između likova braće, u dve priče u detinjstvu, u jednoj u srednjem dobu – u toj priči je brat koji dolazi iz inostranstva na odmor u porodičnu kuću otpušten s posla zbog veze sa studentom.

Od uslovno rečeno bizarnih seksualnih odnosa treba pomenuti bar još dve priče: „Osam dana“ u kojoj dolazi do kontakta 40-godišnjeg glumca i njegove bivše nastavnice matematike, sada u poznom dobu i „Dolina spomenika“, gde tinejdžeri snimaju (heteroseksualni) porno klip u kanjonu reke maskirani moto kacigama. Priča „Fashion&friends“ je bila nagrađena na jednom konkursu a u njoj je prikazan oralni seks starijeg muškarca sa muškom prostitukom u tržnom centru, u kabini za probanje odeće. U priči „Meteori“ dvojica drugova (samo) uhode prodavačicu sladoleda u jednom tržnom centru.

Dakle, pravi mali katalog seksualnih „nastranosti“ – za sladokusce i „opsednute“.

Bošković bira atipične, pojačane, u izvesnom smislu bizarne i odbojne motive i sklapa ih u priče uglavnom otvorenog značenja, tačnije nudi ih recepciji kao priče čiji sklop ne može imati usmereno značenje. Uzmimo za primer prvu priču u knjizi „Čudovišta“. Data iz dečje perspektive, povezuje tri motiva: naratorovu krađu novca iz očevog sakoa, razvod roditelja i nemotivisanu pojavu džinovskog guštera ispred očevog automobila na kraju priče. Takav je tip kompozicije motiva prisutan i u priči „Peloid“ koja je povezala naratorov odlazak („Žena me je protjerala iz kuće“), sukob s ocem kome ne znamo uzrok i koji dobija oblik fizičkog maltretmana oca i seks sa hostesom hotela koja ima plastično oko. Drugi tip priče predstavljaju one zaokružene, jednostavnog značenja, kao što je „Fashion&friends“, koja počiva na jednom preokretu, ali ima stabilno značenje. Treći tip čine priče sasvim ili delimično zamućenog značenja, koje asociraju bilo na književnu fantastiku bilo na pomereno stanje svesti naratora. Takva je „Prosvjetni radnici na plaži Magelan“.

Dakle, pored variranja tačke gledišta, odnosno gramatičkog lica pripovedanja (u dve priče se pripoveda u drugom licu jednine), Bošković eksperimentiše i sa sklopom priče, odnosno konstitucijom njenog značenja, koje stalno varira na skali između jasnog i nejasnog (odnosno objašnjenog i ostavljenog kao zagonetka), tipičnog i neobičnog i preteranog, narativno fokusiranog i rasutog – gotovo u svim pričama približavajući se drugoj vrednosti. Na čitaocima je da ove priče dožive kao komične ili mučne, iako je jasno da je svet Boškovićevih priča pomeren iz svog ležišta, naravno ne zbog intenziteta homoseksualnih ili generalno seksualnih veza koje ostvaruju njegovi likovi, već zbog violentne impulsivnosti, nerazrešenih a opetovanih konflikata i praznine nezadovoljstva sa kojim žive. Seksualnost ovih likova nije samo biološki testament dalekih animalnih predaka, ona je u prvom redu teret nagona sa kojim se moraju nositi, svojevrsno borbeno polje na kome su osuđeni da učestvuju, kao nezadovoljeni gladijatori.

Knjiga priča Transparentne životinje je očito za autora predstavljala inicijalni poligon za ispitivanje mogućnosti priče kao prozne tvorevine, otuda toliko stilskih varijacija. Očitim mi se čini i autorova namera da svoje likove učini impulsivnim automatima kojima gospodare njihovi violentni porivi, a da pozornicu njihovog delovanja zatamni, čineći je teško prozirnom i višesmislenom. Svakako da je knjiga Transparentne životinje više od prolazne stilske vežbe a videće se u narednoj knjizi može li i hoće li Bošković iskoračiti iz ovog tematsko-poetičkog sraza koji namerno otežava čitanje, povremeno zbunjuje čitaoce i ponavlja poentu u kojoj se mešaju negativna epistemologija i trijumf nagona.

To bi još i predstavljao najbolji evolutivni scenario za ovog pisca, jednog od retkih da intenzivno prigrli tematsko polje homoseksualnosti, bez zazora da će ga patrijarhalno-malograđanska sredina poistovetiti sa nekim od likova. Jer, a i to je deo post-yu patrijarhata, lezbijska književnost je za nekoliko nijansi razvijenija (Suzana Tratnik, Mima Simić, Nora Verde (Antonela Marušić), Lejla Kalamujić…), i to, sasvim stereotipno, od severozapada ka jugoistoku.

 

 

This is a unique website which will require a more modern browser to work!

Please upgrade today!

Logo Header Menu