Simbolički činovi kolonizacije u pakovanju frigidne retorike pomirenja

Objavljeno:
Simbolički činovi kolonizacije u pakovanju frigidne  retorike pomirenja

razgovarala: Ivana Kamenković

                                                                                                                                                                                                            

Novembra prošle godine, u sklopu podgoričke vazduhoplovne vojne baze „Golubovci“, otvoreno je nemačko ratno groblje na kome su sahranjeni posmrtni ostaci nemačkih vojnika stradalih u Drugom svetskom ratu. Pored petnaestak članova Komunističke partije Crne Gore, svoj bunt je ovom prilikom iskazala i poznata crnogorska umetnica Tanja Markuš. Ona je izvela efektan performans položivši venac u obliku petokrake nakon svečanog otvaranja koje su pozdravili nemački i crnogorski diplomatski peredstavnici, saglasivši se o značaju i lepoti „pomirenja“.

Razgovorali smo sa Tanjom Markuš o njenom odnosu prema ovom događaju, koji je samo jedan u nizu sličnih u čnašem delu Evrope, kao i o njenom odnosu prema društveno-političkoj odgovornosti umetnika uopšte.

Foto: Stevo Vasiljević

 

Da li misliš da kultura treba da ima ideološko određenje ?

Jedina odgovornost koju umjetnik ima je ona prema sopstvenom radu. Nedostatak svrhe čini nas osjetljivijim na prirodne zakone. Nije li otkriće principa turbulencije (koji naučnici i danas smatraju najznačajnijim neriješenim problemom fizike) u Van Gogovoj Zvjezdanoj noći sad već dovoljno jasan dokaz utemeljenosti kreativnog čina u intuitivnoj spoznaji? Što umjetnik dublje ulazi u kreativni proces, sve manje biva svjestan svoje individualnosti, postaje provodnik, medijum, a preciznost transmisije njegova jedina obaveza.

 

Kako onda shvataš položaj i politički angažman umetnika u društvu?

Često se sjetim jedne izjave V.D. Tompsona o tome da su umjetnici nekad mnogo dostojanstvenije nosili svoju servilnost nego što savremeni umjetnici nose svoju slobodu. Čini mi se da smo danas suočeni sa prividom slobode – mogućnošću izbora kojoj ideologiji da služimo, što je u kontrastu sa osnovnim principima realizacije kreativnog čina, koji je, mislim, velikim dijelom zasnovan na intuitivnim odlukama, potpuno suprotno savremenim tendencijama krajnje intelektualizacije i pojednostavljivanja.

Nakon što sam došla u dodir sa lokalnim umjetničkim menadžmentom, a uporedo sa bavljenjem slikarstvom, počela sam da pravim radove koji se donekle mogu smjestiti u domen angažovane umjetnosti.

Radovi su posledica otpora koji osjećam prema velikom dijelu manifestacija savremene angažovane scene. U ovom odnosu, umjetnici ne samo da su isključeni iz procesa dizajniranja kulturnih politika, već stoje na samom kraju procesa kao svjetlucava ambalaža korporativnih ideja. Isti utisak na mene je ostavilo čitanje raznih poziva za „učešće“ umjetnika u kulturnim „projektima“ – u najvećem broju slučajeva, čitava mreža ideja i mogućnosti stoji na raspolaganju  umjetniku kao tematski okvir njegovog rada.

 

Koji je način komodifikacije umetničkog stvarlaštava (i stvaralaštva uopšte) u situaciji vulgarnog utilitarizma koji diktiraju savremene umetničke instutucije?

Umjetnik više nije vođen sopstvenom intuicijom već odgovara na zadatke raznih kulturnih i civilnih organizacija u kojima se „vruće teme“ smjenjuju u rasponu od globalnog zagrijavanja do užasa rata.  Pritom se od umjetnika očekuje da se ugradi u unaprijed konstruisanu logiku vrijednosti i uvjerenja, koja ne samo da mu utire put mišljenja, već i utvrđenim sistemom pravila ograničava spontanost, iskrenost i istinitost njegove/njene reakcije. Ova pravila, koja kontrolišu kritički aspekt umjetničkog djela, ne proizilaze iz istorije umjetničke prakse, već iz aktuelnih političkih trendova. Podrazumijevana afirmativnost i politička korektnost eliminišu mogućnost protivurječnog stava. Sve se više na umjetnost gleda kao na instrument za postizanje određenih „sektorskih“ ciljeva ili kao na ilustraciju raznih politika.

U ovom vremenu multi-sektorske saradnje, postavlja se pitanje čije ideje sprovode umjetničke organizacije i kritičari koji kreiraju njihove programe? Jesu li iskreno predani ovoj beskorisnoj poeziji koju stvaramo ili su i oni zakačeni za lanac ishrane? Zanima me što se dešava sa tim lancem kad sam postane tema umjetnosti, podređen isključivo pravilima izvedenim iz umjetničke prakse. 

U strateškom planu jedne od kulturnih organizacija čija je struktura poslužila kao model za rad, pronašla sam bukvalno navedene tendencije upotrebe umjetnosti „kao instrumenta teritorijalnog razvoja“ sa ciljem džentrifikacije. Mislim da organizacije kojima nije bitno da li je nešto umjetnost ili nije, dok god to nečemu služi ili može da se proda, ne bi trebale da imaju uticaj na razvoj umjetničke prakse.  

Ako savremena umjetnost boluje od potčinjenosti opresivnoj i diskriminatorskoj politici „održivog razvoja“, kako angažovani umjetnik može da razmišlja u datim okolnostima osim kao pobunjenik? Ne vidim poentu angažovane umjetnosti koja ne ulazi u rizik. Pobuna kao umjetnički pristup integrisana je u sami čin stvaranja: Preoblikovanje razaranjem je karakteristika kreativnog čina koju pokreću sile obnove – stvaranje novog oblika razgradnjom postojećeg tkiva, razaranjem težišnih tačaka radi uspostavljanja novog poretka nosećih elemenata konstrukcije. Da li se ovaj „potez“ može primijeniti na opšte funkcionisanje društva, gdje bi princip destrukcije elemenata bio konvertovan u kritički mehanizam koji osvjetljava slabosti zarad unapređenja modela funkcionisanja, istovremeno čuvajući autonomiju umjetnosti od dnevno-političkih principa koji nastoje da vještačkim putem prodru u njen prostor i oblikuju ga shodno sopstvenim potrebama?

 

Kako angažovani umetnik pravi kritičke i pobunjeničke intervencije koje ne koristi dnevna i medijska politika za svoje potrebe?

Mislim da na ovo „teritorijalno“ ugrožavanje umjetnosti treba reagovati defanzivno, upotrijebiti ga za penetraciju u ne-umjetničke oblasti i time proširiti njen domen. Ovo „proširivanje područja borbe“ je možda najočiglednije u mom poslednjem radu, koji se bavi tekovinama NOB-a, a za koji se može reći da je pozicioniran na samoj granici koja dijeli umjetnost od politike.

U tom kontekstu sam postavila zvanični državni događaj – Inauguraciju njemačkog ratnog groblja u Podgorici, 19. novembra ove godine – kao prostor mog umjetničkog djelovanja.  U osnovi rada je životno djelo Tanje Markus, ukrajinske narodne heroine iz II svjetskog rata. Tanja Markus je prilikom ulaska nacističkih trupa u Kijev 1941. godine, zajedno sa svojim ocem, dočekala prve „oslobodilačke“ trupe granatama skrivenim u buketu cvijeća, a diverzantske akcije nastavila je sve do svoje smrti u gestapovskom zatvoru 1943. godine (infiltriranjem u nacističke redove, skrivena iza pozajmljenog  identiteta kćerke gruzijskog princa kojeg su ubili boljševici. )

 

Šta za tebe znači antifašistička tradicija? Kako, u svetlu ovog događaja, shvataš zvaničnu (neoliberalnu) retoriku o pomirenju?

Osim imena, ukrajinsku heroinu i mene veže i antifašizam kao porodična tekovina, što sa sobom nosi određeni osjećaj odgovornosti prema očuvanju naslijeđenih vrijednosti NOB-a, koje su itekako žive i cijenjene u našem narodu. Iako razumijem demokratske principe, mislim da treba poštovati sopstvene tekovine kako bismo izašli iz konstantnog stanja negacije.

Postoje i različiti setovi očekivanja u odnosu na teritorijalnu pripadnost umjetnika / socijalističku prošlost našeg podneblja: Od samozapaljivanja Marine Abramović u petokraci do današnjih dana, zapad očekuje od umjetnika sa Balkana tužne priče o komunističkoj opresiji – bezbjedno tapkanje po prošlosti.

Ovaj umjetnički rad nije usmjeren protiv čina sahranjivanja posmrtnih ostataka njemačkih vojnika, već protiv netransparentnosti organizacije samog događaja. Osjetila sam potrebu da njim postavim pitanje da li su to pravi način  i  vrijeme za odavanje počasti odavno mrtvim “neprijateljima”, jer mi čitava situacija djeluje kao simbolički čin kolonizacije, upakovan u frigidnu retoriku pomirenja. 

Zbog toga sam 19. novembra 2016. položila vijenac od karanfila u obliku petokrake na spomenik vojnicima Vermahta. Tražila sam odgovarajuću formu koja je u stanju da prenese ritam osjećanja nastalih nakon inicijalnog šoka (neophodnog za formiranje umjetničkog izraza), izazvanog viješću o ekskluzivitetu prisustvovanja  svečanoj ceremoniji otvaranja njemačkog groblja, koju će, na dan dešavanja, od radoznalih građana štititi obruči vojske i policije i obustavljanje saobraćaja. Ne radi se o izolovanom primjeru prakse državnih organa, već o sporoj i iscrpljujućoj gradaciji koja ovim činom dostiže svoj maksimum: Ukidanje poslednje mogućnosti pozitivne identifikacije sa narodom koji naseljava teritoriju Crne Gore, a koja se ogleda u njegovom nekadašnjem snažnom otporu fašizmu.

Ovo je rad u formi performansa samo u jednom svom segmentu, zato što se ne iscrpljuje u performativnom gestu. Rad je konceptualni prostor koji omogućava više nivoa tumačenja – od predmeta koji nose simboličku vrijednost do dovođenja autorskog identiteta u funkciju materijala koji, na osnovu zajedničkih imenitelja, oslobađa identitet izdvojen iz istorijskog konteksta.

Planiram da taj rad u formi triptiha izložim na predstojećoj tradicionalnoj izložbi ULUCG, kao nastavak serije The Inner Poetry of Strategic Planning (Unutrašnja poezija strateškog planiranja) koja tematizuje odnos umjetnika i kuturnog menadžmenta.

 

Kakve su reakcije tvoje okoline ovaj događaj? Kakve su reakcije na tvoj gest?

Nikad nisam pomislila da ću doći u situaciju da mi neko bukvalno zahvali na umjetničkom radu. Naravno,  ima i pokušaja da se protumači kao gest iza kojeg stoji neka politička organizacija, što je i očekivano s obzirom na to da u maloj, patrijarhalnoj Crnoj Gori i dalje preovladava stav da žena nije sposobna da misli i djeluje samostalno.

 

Da li misliš da su efekti umetničkih ili uopšte građanskih gestova bunta danas mogući?

Ja ne vjerujem u neku veliku društveno-reformatorsku snagu umjetnosti, posebno u društvu koje je devedesetih godina interesovanje za kulturu zanmijenilo jeftinim tv sadržajima. Mislim da umjetnici svojim radom postavljaju pitanja, ne nude odgovore ili gotova rješenja.

Kad teme koje se tiču ranjivih društvenih grupa postanu preduslov za učestvovanje umjetnika na nekoj izložbi ili sličnom događaju, realno je očekivati da reakcije svih umjetnika neće proizilaziti iz empatije ili revolta, već da će jedan broj njih biti vođen ambicijom za profesionalnim napredovanjem ili materijalnom satisfakcijom.

Sa druge strane, osjetljivost na patnju drugih ne podrazumijeva umjetnički kvalitet rada. Niko nam ne može garantovati da je dobar umjetnik istovremeno i dobra osoba, i obratno.

Često se na izložbama pitam zašto su neki radovi uopšte tu, jer ne mogu da prepoznam kriterijume koji ih svrstavaju u oblast umjetnosti, već mi je logičnije da na njih gledam kao na kreativne sociološke eksperimente.

This is a unique website which will require a more modern browser to work!

Please upgrade today!

Logo Header Menu