Pusti neku staru stvar

Objavljeno:
Pusti neku staru stvar

Kroz početnu tezu da je jugoslovenska popularna muzika nadživela zemlju u kojoj je proizvedena i da svoj drugi život nastavlja bez Jugoslavije, Ana Petrov problematizuje mogućnost pomirenja putem muzike i postavlja pitanja zašto i na koji način muzičari dobijaju funkciju ujedinitelja delova svoje nekadašnje zemlje

Ana Petrov, Jugoslovenska muzika bez Jugoslavije Fakultet za medije i komunikacije, Beograd 2016.

Ima li Jugoslavije nakon njenog raspada? Gde odlazi njeno kulturalno nasleđe koje je građeno decenijama? Na koji način mi, post-Jugosloveni, kanališemo i izražavamo svoje emocije i mišljenja o fenomenima nastalim na našem prostoru pred kraj 20. veka?  U knjizi edicije „Nova humanistika“ Fakulteta za medije i komunikacije, pod nazivom Jugoslovenska muzika bez Jugoslavije (2016), ponuđeni su odgovori na ova pitanja, kao i na još nekolicinu koja se tiču jugoslovenske popularne muzike u postjugoslovenskom vremenu i prostoru.

Autorka Ana Petrov, muzikološkinja i sociološkinja, problematizuje čestu pojavu u postjugoslovenskoj kulturi: svesno ili nesvesno zauzimanju političkog stava u odnosu na jugoslovensku prošlost koji se ispoljava kroz čin odlaska na koncert muzičara i muzičarki sa teritorije nekadašnje zemlje. Tako što za ispitivanje bira povratničke beogradske koncerte Tereze Kesovije, Doris Dragović i Dina Merlina, autorka svoje osnovno polazište vezuje za pitanja ratnih iskustava, ratne traume, te mirnodopskih uspostavljanja novih početaka. Novi počeci označavaju pokušaj da se ponovo načine veze koje je ranije garantovala jugoslovenska zabavna industrija, i da se, pod krilaticom samo nam je muzika ostala, iznova otvore vrata publici iz bivših republika.

Teorijska postavka ovog istraživanja, koje je uključilo kako same koncerte, tako i propraćenost ovih događaja u medijima, ispostavlja se kao čvrsto ispletena analitička mreža u okviru koje nema suvišne ili usiljene argumentacije. To je neupitni kvalitet ovog izdanja. Uvodno poglavlje daje pregled teorijskih punktova koji će u narednim delovima teksta biti funkcionalizovani, kako se klupko pojedinačnih studija slučaja bude odmotavalo. Od koristi je i uvedeni pojmovnik, koji dodatno objašnjava razloge i način na koji se koriste termini poput jugonostalgije, jugoslovenske popularne muzike, jugoslovenske kulture, prostora nekadašnje zemlje. Ana Petrov bira da koristi pojmove koji, prema njenom mišljenju, nisu politički kompromitovani, a zastupljeni su u naučnim diskursima koji se formiraju oko srodnih tematskih oblasti. To su termini koji imaju neutralnu ʻpost’ odrednicu – postjugoslovenska društva, postjugoslovenski prostor, postjugoslovensko doba.

Interdisciplinarnim uvezivanjem studija sećanja sa studijama novog materijalizma, Petrov prilazi fenomenu publike, koji smatra dobrim analitičkim uglom istraživanja muzičkih događaja. Bilo da je u pitanju prava publika na koncertu, ili ona u virtuelnom prostoru, autorka u analizi njenih akcija (stvaranja sećanja i osećanja) i reakcija (na medijsku propagandu i diskurs samih muzičara) koristi diskurzivnu analizu, teorije afekta i studije emocija.

Publika je nosilac afektivnog potencijala u određenom vremenu i prostoru. Ona proizvodi sećanja putem različitih svakodnevica, materijalnih i nematerijalnih praksi, i živo se opire konceptima istine i istinske prošlosti, jednakim za sve njene činioce. U tom shvatanju, autorka se oslanja na teoriju Pjera Nore (Pierre Nora), koji naglasak stavlja na materijalne i simboličke vidove proizvodnje sećanja, koja su sama po sebi nestalna i promenljiva. Nora te simboličke strukture, u koje Petrov ubraja i koncert, naziva mestima sećanja.

U tri pojedinačna poglavlja sagledavaju se tri vrste (post)ratnog narativa koji su se iskristalisali oko Tereze Kesovije, Doris Dragović i Dina Merlina

Za ovu studiju značajan je i koncept komunikativnog sećanja (Jan Assmann), koga prozvodi publika a kojoj je, u slučaju povratničkih beogradskih koncerata, muzika poslužila „kao okidač sećanja i emocija u datom prostoru“. Dati prostor je, dakle, koncert shvaćen kao muzički događaj, prema teorijskoj postavci Tie DeNore, koji ističe potencijal muzike da utiče na produkciju ljudskog delanja i interakcije, povezujući ljude u praksama zajedničkog slušanja muzike.

Kroz početnu tezu da je jugoslovenska popularna muzika nadživela zemlju u kojoj je proizvedena i da svoj drugi život nastavlja bez Jugoslavije, Ana Petrov problematizuje mogućnost pomirenja putem muzike i postavlja pitanja zašto i na koji način muzičari dobijaju funkciju ujedinitelja delova svoje nekadašnje zemlje.

Autorka zauzima pomalo nezahvalnu poziciju, istovremeno se odredivši i kao istraživačica i kao objekat posmatranja. Radi se o poznatoj autoetnografskoj metodi posmatranja sa učešćem, prema kojoj sam, moram priznati, u ovom slučaju isprva bila poprilično skeptična. Fenomeni koji se problematizuju sami po sebi su složeni i osetljivi. Stvar se dodatno usložnjava ako je istraživačica neko ko voli i sluša muziku o kojoj je reč, istovremeno pokušavajući da bude objektivna u sagledavanju konteksta njenog (pro)izvođenja.

Možda baš zbog dvojne uloge Ane Petrov, ono što je najavljeno teorijskim okvirom biva donekle iznevereno. Glavnu ulogu u centralnom delu knjige je dobila  diskurzivna analiza prezentacije ovih izvođača u medijima tokom perioda od približno 25 godina unazad, a publika ostaje u drugom planu, ostavljena da pozitivno ili negativno reaguje na ono što joj se servira, oživljavajući/proizvodeći sećanja. Reakcije publike ispitane su posredno, kao odgovor na medijsko-industrijsku manipulaciju instancama ljubavi, mira i nostalgije.

Moglo bi se reći da su se tri studije slučaja gotovo same nametnule, zbog aktuelnosti različitih narativa koje proizvode. Budući da su u pitanju pojedinačno izdiferencirane pozicije ovih muzičarki i muzičara, Petrov u tri pojedinačna poglavlja sagledava tri vrste (post)ratnog narativa koji su se iskristalisali oko Tereze Kesovije, Doris Dragović i Dina Merlina. Tako se Terezino anti-srpsko usmerenje tokom rata i neposredno nakon njega tumači kao posledica ratne traume, koje je poslednjih godina, a naročito pred povratak u Beograd, zamenjeno retorikom ljubavi i pomirenja. Drugi vid narativa predstavljen je na primeru Doris Dragović, čiji su se javni istupi u ratnim godinama oblikovali prema aktuelnim političkim situacijama u Hrvatskoj. Po dolasku u Srbiju, ona se „branila ćutanjem“, pokušavajući tako da neutrališe i svoju ratnu, ali i jugoslovensku prošlost.

Povratnički koncert Dina Merlina, predstavljen u knjizi kao rezultat trećeg vida narativa, izazvao je najburnije reakcije u javnosti. Pa ipak, dok su mediji „goreli“ od pretnji zbog događaja visokog rizika, a ekstremne desničarske organizacije najavljivale različite protestne gestove, srpska publika je u najkraćem mogućem roku razgrabila karte za tri uzastopna koncerta u Areni. Upoređujući ton kojim su mediji propratili ova zbivanja i reakcije publike, dolazimo do naizgled paradoksalne društvene situacije  –  nekadašnji učesnik rata čiji se povratak u Srbiju nije ni očekivao (iako to on sam izgleda nije izjavio), napravio je najveći uspeh u novijoj istoriji koncerata u Beogradu.

Autorka, čini se, i sama nostalgično sagledava političke implikacije uživanja u muzici, pitajući se da li je moguće da jugoslovenska popularna muzika, kao izvesno nematerijalno kulturalno nasleđe koje je nadživelo Jugoslaviju, ima snagu da vodi ljude ka pomirenju i prevazilaženju ratnih trauma

Važno pitanje koje studija pokreće jeste svakako ono o potrebi za starom industrijom kulture i zabave, koja je zahvatala daleko veći geografski prostor nego što je to slučaj sa pojedinačnim republikama. Gubitkom velike jugoslovenske zajednice, ovi muzičari izgubili su sa svoje mape Beograd kao najveći grad i centar muzičkih zbivanja na Balkanu. I sama autorka naglašava na više mesta da finansijski aspekt nije zanemarljiv u slučaju povratka ovih autora, stavljajući ga ipak u senku velikog narativa o ljubavi i pomirenju. Nije preterano reći da je izvestan pokretački potencijal sadržan upravo u potrebi da se ponovo uspostave stare veze i dođe do starih koncertnih prostora, pogotovo ako se uzme u obzir da muzička industrija u 21. veku polako gubi bitku sa internetom, što stavlja daleko veći pritisak na muzičare da zarađuju i žive od turneja i prodatih koncertnih karata.

Povratkom na politike sećanja, emocija i različitih vrsta nostalgije u zaključnom poglavlju, Ana Petrov, čini se, i sama nostalgično sagledava političke implikacije uživanja u muzici, pitajući se da li je moguće da jugoslovenska popularna muzika, kao izvesno nematerijalno kulturalno nasleđe koje je nadživelo Jugoslaviju, ima snagu da vodi ljude ka pomirenju i prevazilaženju ratnih trauma. Reaktuelizovani (post)jugoslovenski kolektivitet kod starijih slušalaca aktivirao je pozitivna i nostalgična prisećanja na mladost, sreću, lepša vremena, šta god ona bila iz ove naše perspektive. Sa druge strane, na internetu možemo pratiti razna suprotna i zaoštrena mišljenja.  Ana Petrov se u istraživanju javnog mnjenja povodom ovih koncerata u popriličnoj meri oslanja na internet komentare i reakcije ljudi na snimke i vesti. Verujem da je, u nekim budućim razmatranjima ove problematike, u još većoj meri moguće ukazati na postojane analogije između virtuelnog i postjugoslovenskog prostora – bujanje diskursa nostalgije, ljubavi i mržnje, kao i očuvanje jugoslovenske kulture i stvaranje novih, hibridnih praksi sapostojanja Jugoslovena, ekstremnih nacionalista, ljubitelja muzike i drugih – predstavljaju samo neke od njih.

Kao „predlog analize koja nam omogućava bavljenje pitanjima kapaciteta muzike da funkcioniše kao medijator emocija i sećanja u konkretnom prostoru i trenutku putem tela publike“, ova knjiga predstavlja zanimljivo i vrlo informativno štivo. I, što je možda najvažnije, ona svojim inovativnim pristupom i provokativnim tezama pobuđuje potrebu za daljim istraživanjima i sagledavanjima aspekata muzike i kulturalnog nasleđa Jugoslavije u postjugoslovenskom vremenu i prostoru.

Bojana Radovanović (Osijek, 1991.), muzikološkinja i teoretičarka umetnosti, doktorantkinja na FMU u Beogradu. Zanimaju je savremena umetost i muzika, njihova veza sa politikom, zatim muzikologija i njena inter/trans-disciplinarna umrežavanja.

This is a unique website which will require a more modern browser to work!

Please upgrade today!

Logo Header Menu