Naizgled, ni o čemu

Objavljeno:
Naizgled, ni o čemu

Najnoviji Srdićev roman istovremeno je razuđeni društveni roman o bolnim tačkama naše savremenosti, upitan o položaju i ulozi književnosti u njoj, i roman o ljubavi koji dekonstruiše ustaljene predstave o roditeljskoj i partnerskoj ljubavi, varirajući višestruko motiv gubitka, ali pre svega duboko intimna povest dva usamljena ljudska bića

Srđan Srdić: Srebrna magla pada, Partizanska knjiga, Kikinda 2017.

Treći po redu roman Srđana Srdića komponovan je tako da čitaoca neprekidno konfrontira sa poteškoćama u razumevanju, upućujući na centralnu problematiku: nemogućnost razumevanja među ljudima koja je demonstrirana u nekoliko različitih ravni, a najupadljivije u ravni muško-ženskog odnosa. Probijanje zdravim razumom kroz gusto tkanje teksta ne dovodi do logičnog uklapanja detalja u uzročno-posledični niz, baš kao što ni opremljenost moćnim tehnologijama u savremenom okruženju samo po sebi ne dovodi do autentične međuljudske komunikacije. Otud nelagoda koja proizilazi iz čitalačkog nezadovoljstva zbog neprohodnosti i fragmentarnosti teksta, podražava nelagodu zbog nemogućnosti da sa drugim ostvarimo celovit i smislen odnos. Izrazito nepristupačna, priča nam se kao relativno zaokružena otvara tek na kraju, ne kao u kriminalističkim ili romanima s ključem – a elementima tih žanova Srdić se svesno poigrava – nego kao refleksivna celina o kojoj nastavljamo da promišljamo gonjeni osećajem nelagode zbog izostanka razumevanja.

Roman objedinjuje dve priče. Okvirnu, u kojoj – pokušavajući da napiše tekst za poslednji broj časopisa za kulturu – glavna junakinja, novinarka Sonja, uspostavlja kontakt sa zagonetnim, nekada kultnim piscem O. koji se potpuno povukao iz javnosti, i umetnuti rukopis pod naslovom Srebrna magla pada (frontispis bez imena autora ponovljen je kao 48. stranica knjige), koju promašeni pisac i promašeni čovek piše razotkrivajući se na način na koji nije pomišljao da je to uopšte moguće. Inicijal O. svakako upućuje od početka na nultu tačku postojanja i ukidanje odnosa prema drugima koju protagonista bira za sebe, ali ga zbog njegovog skajp niknejma, Korovjev, nadalje upadljivije identifikujemo sa Bulgakovljevim demonskim likom iz sotonine pratnje. Na dvoznačnost Sonjinog imena upozorava sam Korovjev, a i njena literarna imenjakinja živi u ruskoj literaturi. Dvema pričama odgovaraju dve paralelne paginacije u romanu. Prva, celovita, prati Sonjinu priču, dok je drugom, isprekidanom, označen fragmentarni rukopis Korovjeva, rasut preko Sonjinih stranica, udenut sporadično među njih, nekad i od polovine reči, onako kako se Korvjev i pojavljuje u njenom životu. Rukopis bez početka i kraja, i sa brojnim nedostajućim stranicama, reprezentuje svog fiktivnog autora, suštinski neukorenjenog, pozicioniranog između prestonice i severne provincije, između margine i centra, upućujući istovremeno na rasparčanost njegove egzistencije i nužnost da, budući neizrecivo, mnogo toga o njemu ostane nerečeno. Sonjin tekst teče kontinuirano i bez lakuna, ali je u delovima čak i teže prohodan od Korovjevog, budući da je, za razliku od njega koji se svesno razotkriva, kad i koliko hoće, ona u procesu mučnog samotraženja. Otud markiranje teksta dvostrukom paginacijom nije puka postmodernistička igrarija, nego jasna sugestija nepopravljive odvojenosti svetova protagonista, koji, iako ukršteni, ostaju divergentni. Sonja i Korovjev otelovoljuju dva suprotstavljena principa, afirmaciju i negaciju (postmoderni Onjegin i Tatjana), pozicije sa kojih se jednako lako sklizne ka ništavilu, i koje ne samo da se međusobno ne isključuju nego tek kao korektiv jedna drugoj mogu da rezultiraju i uravnoteženom egzistencijom i genijalnim književnim delom.

Dva narativna žarišta objedinjuje isti centralni motiv usamljenosti glavnih junaka, njihova pozicija izopštenosti, voljne ili uslovljene, u životnim okolnostima psihičke prenapregnutosti na samom rubu ludila, koja nastaje ne usled hronične nesanice od koje oboje pate, nego pre svega zbog činjenice da im se izmaklo tlo pod nogama, da im je oduzeto ono u čemu su, mimo svih izneverenih ljubavnih očekivanja i zadatih smislova, stvorili sopstveni. On u očinskom odnosu prema devojčici žene sa kojom je živeo, a ona u igranju zadatih uloga koje su je naposletku izneverile, uključujući i onu profesionalnu, kada zbog gašenja časopisa ostaje bez posla. Izostavljanjem okolnosti iz Sonjinog života naglašeno je da njen problem nije moguća materijalna oskudica, nego egzistencijalna nelagoda u položaju duboke autoizolacije. I dok se ona za svoje majčinstvo bori s dirljivom nežnošću i snagom, on paradoksalno, svoj posao pisca bagatelizuje, što u romanu otvara prostor za niz metapoetičkih refleksija i jednu umetnutu priču o korupciji i pritvorstvu u književnim krugovima (eto veze sa Bulgakovim!) – njen je glavni akter Srđan Srdić, od ranije već poznati sporedni lik kojem autor posuđuje svoje ime.

Za razliku od Korovjeva, mrzovoljnog cinika koji nam je, obavijen aurom mračne tajne, od početka odbojan, Sonju – uprkos svim njenim nedorečenostima – kao čitalac morate voleti, najmanje onoliko koliko je voli pisac i koliko sama sebe, pred kraj romana, uspeva da nauči da voli. Kroz iskustvo depresije i izolacije, te uspostavljanja virtuelne bliskosti sa onim koji je drži na distanci, Sonja se probija do sebe. To upadljivo sugeriše motiv ogledala, od kojeg se, budući da je iznad bračne postelje, odavno otuđila, a kojem se sada vraća, iz potrebe da ponovo pogleda sebe, onu sebe koja iz svoje sobe-tamnice izlazi ponavljajući: pišem, pišem. Priča o Sonji samo je naizgled banalna, bez sumnje, intencionalno, baš kao što je priča o Korovjevu namerno mistifikovana, zavijena u nekoliko velova tajne koji padaju ostavljajući iza sebe iznevereno čitalačko očekivanje, što je inače jedna od omiljenih Srdićevih tehnika pripovedanja. Jer tek kad postane sasvim jasno da nema misterije koju treba razrešiti, pažnja čitaoca preusmerava se na drastična unutrašnja zbivanja.

U novom Srdićevom romanu interiorizacija je majstorski izvedena. Sve važno što se događa u ovom, tek naizgled, romanu ni o čemu, smešteno je u unutrašnji prostor bića. Tome odgovara pripovedna tehnika praćenja toka svesti dvoje protagonista svednih na glasove koji pokušavaju da dođu do artikulacije. Muški i ženski pripovedni glas, za koje se samo uslovno može reći da pričaju priču, ustvari artikulišu ono što u svesti protagonista nastaje kao odgovor, kako na stvarnost koja ih okružuje, tako i na realnost njihovog bujnog i zastrašujućeg unutrašnjeg života. Otud eliptičnost u izrazu, konstrukcije koje funkcionišu bez glagola, glagoli bez dopuna, kao i upadljivo maksimalno semantičko opterećenje rečenice, neretko nalik onome u poeziji. Komunikaciju na relaciji pripovedač – čitalac zamenjuju predstave, asocijacije, mogući misaoni svetovi protagonista od kojih čitalac, i sam uvučen u kreativni i pripovedni proces, ima da sačini svet dela. U toj se tački Srdić primiče rekonstruisanju ekspresionističke poetike, a njegov junak Benovom doktoru Reneu koji, poput Korovjeva, pati od poremećenog odnosa prema stvarnosti i svet vidi kao defragmentisan, svodeći ga na pojedinačne čulne impresije koje često ne može ili ne želi da poveže u smislenu celinu, čemu odgovara njegovo unutrašnje rastakanje na proste funkcije. Uz asocijativno nizanje dinamiku Sonjinog narativa dodatno određuju muzičke numere koje Srdić sugeriše uz naslove tzv. ženskih poglavlja, dok je svet Korovjeva bitno određen likovnom predstavom magle u ravnici na koju upućuje već visoko stilizovani naslov romana, markantno odudarajući od Srdićevog, ali i Korovjevog, načina pripovedanja. Magla koja prekriva sve puteve protagonista (u ironičnom ključu: „ko guske u magli“), odgovara zamagljenosti njihovih unutrašnjih pejzaža, ali i efektu zamagljivanja istinskog predmeta romana koji pisac kreira već pomenutim tehnikama.

Budući da je Korovjev pisac, a da Sonja sebe otkriva pišući, posebno mesto u romanu zauzimaju metapoetički pasaži, kako u vidu direktnih iskaza o pisanju i prirodi pesništva, tako i u obliku epizoda iz prethodnog života pisca, a u vezi sa nagradama, konkursima, književnim večerima, u podsmešljivom i jetkom tonu rezignacije. „Književnost nije laka. Ja sam slab,“ kaže Korovjev Sonji i dodaje: „pojmovi nikad razvrstani, osujećenje stalno. (…) Književnost je isto što i strava od književnosti.“ (104) Ili kasnije: „Književnost je samica deluks. Ne ispovedaonica, pre kabinet. Radionica“ (111) Pisanje kao „osećanje konstrukcije“, „rad na jeziku“, „učenje jezika“ suprotstavljeno je konceptu književnosti kao sociologije, društveno nužne i uslovljene, istovremeno nužno društveno konformisitičke kreativne (sic!) delatnosti pojedinca, protiv kojeg je uperena ubojita oštrica Srdićeve kritike. Posredstvom paradoksa, još jednog od njegovih omiljenih književnih sredstava, i to pradoksa koji odlikuje društvo naše savremenosti, Srdić nekadašnjeg pesnika pretvara u falsifikatora – on u anonimnosti živi od pisanja plagiranih radova iz svih naučnih oblasti – dok Sonju od novinarke uzdiže u pisca. I to je samo jedan o brojnih žalaca bespoštedne društvene kritike u romanu, na koji se nadovezuju priča o žoharima, metafora gmizanja, pasaži o hrani, motiv pakmana itd. Ona je dodatno realizovana kroz majstorski portretisane sporedne junake (Sonjin urednik, stanodavac Gane, uličar s kojim Korovjev posluje) i umetnute, naizgled sporedne priče, (propadanje časopisa za kulturu, susret sa ženom u parku, reportaža o utopljenom sirijskom dečaku, snimak samoubistva devojčice na darknetu itd.) koje pored uloge aktivacije problemskih tema, na nivou celine doprinose i formiranju smisla.

Najnoviji Srdićev roman otud je istovremeno i razuđeni društveni roman o bolnim tačkama naše savremenosti, upitan o položaju i ulozi književnosti u njoj, i roman o ljubavi koji dekonstruiše ustaljene predstave o roditeljskoj i partnerskoj ljubavi, varirajući višestruko motiv gubitka, ali pre svega duboko intimna povest dva usamljena ljudska bića koja iz tačke nulte komunikacije i pozicije autocenzure – ukidanja života koji percipiraju kao obesmišljen – kroz neprozirnu maglu svakodnevice stižu do mračne strane bića, pokušavajući, možda i uzaludno, da posredstvom plavičaste izmaglice skajpa uspostave novi odnos prema drugome, prema sebi.

 

Jelena Knežević (1977, Novi Sad), teoretičarka književnosti, doktorirala na Filološkom fakultetu u Beogradu, docentica na Univerzitetu Crne Gore, istraživanje i publikacije na teme iz svjetske i njemačke književnosti

This is a unique website which will require a more modern browser to work!

Please upgrade today!

Logo Header Menu