Nacionalizam i internacionalizam u odnosima SSSR i FNRJ

sa primerima iz oblasti nauke i obrazovanja
Objavljeno:
Nacionalizam i internacionalizam u odnosima SSSR i FNRJ

Dok su Sovjeti jugoslovenskoj delegaciji predstavljali dostignuća komunističke nauke, Tito je, krišom od svojih domaćina, prišao Pavlu Saviću i došapnuo mu: „Hajde, Pajo, vrati se ti u zemlju da mi pravimo naš institut.“  Nakon čega je Savić napustio Moskvu i vratio se u Jugoslaviju u kojoj je ubrzo počela da se proklamuje suštinski liberalna ideja „suvereniteta nauke“. Ta ideja podrazumeva samobitnost nauke, odnosno njenu nezavisnost od spoljnih, društvenih uticaja. Prema marksističkoj filozofiji uloga nauke na ovaj način postaje beg od svakodnevne stvarnosti ili puko licemerje

 

Saradnja

Nakon Drugog svetskog rata, u Jugoslaviji je pokrenut ubrzan naučni razvoj, pre svega oslonjen na pomoć SSSR-a. U toj oblasti zaživela su brojna gostovanja uglednih predavača iz Sovjetskog Saveza, kao i odlazak jugoslovenskih studenata i stručnjaka na studiranje i usavršavanje u SSSR. U pitanju je bio jedan od načina stvarnog pospešivanja razvoja nauke na ovim prostorima, ali i instrument širenja sovjetske hegemonije. „Taj vid saradnje odvijao se u okviru intenzivne kulturne i prosvetne saradnje i negovan je paralelno sa vojnim, spoljnopolitičkim, međupartijskim, ideološkim i ekonomskim vezama novih jugoslovenskih vlasti sa Sovjetskim Savezom tokom posleratnih godina“ (Bondžić 2010: 1). U tom periodu Jugoslavija je država još uvek u fazi formiranja i postavljanja jasnog okvira marksističko–lenjinističkog ideološkog sistema. 

U to vreme pada i početak Hladnog rata, odnosno sukoba između kapitalističkih i državno-socijalističkih sistema, čiji su najreprezentativniji predstavnici bili Sjedinjene Američke Države i Sovjetski Savez. Jugoslovenski komunisti su tada, u skladu sa svojim proklamovanim ideološkim pozicijama, nauku u Sovjetskom Savezu smatrali progresivnijom od one u kapitalističkim društvima. Među institucijama i organizacijama koje su učestvovale u sprovođenju ovakve politike u nauci su bili i Komitet za školu i nauku Vlade FNRJ, Komitet za kulturu i umetnost Vlade FNRJ, Narodni front Jugoslavije, Ujedinjeni savez antifašističke omladine Jugoslavije, Antifašistički front žena (AFŽ), Društvo za kulturnu saradnju Jugoslavija – SSSR, sindikati itd. „U izdavačkoj delatnosti su dominirali prevodi sa ruskog, iz različitih oblasti, najčešće beletristike i marksističke literature, ali preko pojedinačnih izdanja i biblioteka kao što su „Nauka i život“, „Pedagoška biblioteka“, i sl., vršena je i popularizacija pojedinih grana sovjetske nauke (tehnike, poljoprivrede, biologije, itd.)“ (Bondžić 2010: 6). Dnevna i periodična štampa imale su ključnu ulogu u reklamiranju sovjetskih teoretskih i naučnih priloga. Podaci o dostignućima u oblasti nauke u Sovjetskom Savezu u ovim prilozima često su neopravdano i preuveličavani (Bondžić, 2010). [1]

Neki od svetlih primera jugoslovenske nauke tog perioda su Aleksandar Belić, lingvista, filolog i slavista i Pavle Savić, fizičar, predratni komunista, partizan, potpredsednik i poverenik za prosvetu Antifašističkog veća narodnog oslobođenja Jugoslavije (AVNOJ) i član Vojne misije Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije u Moskvi. Belić, koji se školovao u Rusiji krajem 19. veka, postao je i počasni profesor Moskovskog univerziteta „Lomonosov“. U periodu posleratne Jugoslavije, otvoreno se diveći nauci u SSSR, radio je na primeni iskustava koja je tamo stekao. Sve to je uticalo i da se Srpska akademija nauka temeljno reorganizuje po sovjetskom modelu. „[D]onet je zakon, osnovani su instituti, formulisani zadaci i ciljevi i započet intenzivan i razgranat naučno-istraživački rad, koji je blisko povezivan sa zahtevima društva, države, privrede u okviru Prvog petogodišnjeg plana“ (Bondžić 2010: 20).

Pavle Savić odlazi u Sovjetski Savez 1944. godine i započinje svoj naučno–istraživački rad u Institutu za fizičke probleme Akademije nauka SSSR, kao i saradnju sa njihovim istaknutim fizičarem Pjotrom L. Kapicom i pomoćnikom mu Aleksandrom J. Šaljnikovim. Predmet Savićevog zanimanja je bio problem tečnog helijuma na niskim temperaturama. Međutim, na Titov poziv u oktobru 1944. godine Savić prekida svoj rad i vraća se u Jugoslaviju. On ponovo dolazi u Moskvu 1945. godine i biva izabran za starijeg naučnog saradnika Akademije nauka. „Pored rezultata u naučnom radu i uspostavljanja veza sa sovjetskim naučnicima, Savić je uspeo da pridobije Kapicu da Institut i sovjetska vlada pruže pomoć u obuci kadrova, tehničkom materijalu, projektovanju i osnivanju Instituta za fiziku u Jugoslaviji“ (Bondžić, 2010: 21). Međutim, u junu te godine kontakti sa Sovjetskim Savezom su prekinuti. Povod je bila Rezolucija Informbiroa.

Liberalni zaokret

U rezoluciji Informbiroa Jugoslavija se, između ostalog, optužuje za nacionalističke tendencije. „Informacioni biro osuđuje ove antisovjetske koncepcije rukovodilaca KPJ, koje su nespojive s marksizmom–lenjinizmom i koje priliče samo nacionalistima“[2].

Uloga koja se daje državi, kao bitnom elementu marksističko–lenjinističke strategije, pa makar ona bila i „proleterska“ i nominalno internacionalistički orijentisana, predstavlja važnu metu mnogih kritika sa leva koje su upućene ovoj ideologiji. Segment tih kritika odnosi se i na to da je svaka državna forma, bez obzira na proklamovanu ideologiju, inherentno nacionalistička (Rocker 1997). Ovaj oblik ustrojstva osim što održava klasne odnose u samom društvu, podrazumeva i dominaciju partikularnih interesa u okviru internacionalnog saveza država. Prevlast ovih interesa može se videti upravo na primeru Jugoslavije i njenog prekida saradnje sa SSSR-om. Umesto da se potčini principu stroge hijerarhije, kao „poslužna sovjetska satelitska država“ (Krleža, 1969: 311), Jugoslavija se odmetnula od njegovog glavnog nosioca. Ovaj prekid ujedno predstavlja i pomeranje njene politike od proklamovanog internacionalizma ka nacionalističkom skretanju od marksističko–lenjinističke linije.

Ovde je zanimljivo i pomenuti razgovor iz Savićeve knjige (1978) između njega i Tita, prilikom jedne diplomatske posete 1946. godine. Dok su Sovjeti jugoslovenskoj delegaciji predstavljali dostignuća komunističke nauke, Tito je, krišom od svojih domaćina, prišao Pavlu Saviću i došapnuo mu: „Hajde, Pajo, vrati se ti u zemlju da mi pravimo naš institut.“ Nakon čega je Savić napustio Moskvu i vratio se u Jugoslaviju u kojoj je ubrzo počela da se proklamuje suštinski liberalna ideja „suvereniteta nauke“ (Ristić 2013: 342). Ta ideja podrazumeva samobitnost nauke, odnosno njenu nezavisnost od spoljnih, društvenih uticaja. Prema marksističkoj filozofiji uloga nauke na ovaj način postaje beg od svakodnevne stvarnosti ili puko licemerje. Radi se o tome da je u kapitalističkim društvima, zbog ekonomski zavisnog položaja naučnog radnika u odnosu na njegovog gazdu, na ovaj način nemoguće izbeći to da se nauka koristi za interese koji su u suprotnosti sa društvenim progresom (Bernal 1939). Mada Jugoslavija u tom periodu nije bila klasično kapitalističko društvo, ovakvo shvatanje nauke nesumnjivo se kosi sa marksističkim shvatanjima. Klasični marksizam vidi nauku kao dinamičnu, istorijsku pojavu čiji položaj i uloga zavise od materijalnih društvenih odnosa, pa samim tim ideja o njenoj samobitnosti, osim što je neostvariva, unosi konfuziju onemogućavajući racionalnu organizaciju naučne zajednice (Bernal 1939). Takođe, zanemarujući i nepromišljajući socijalnu važnost nauke, olakšava se njena zloupotreba, što predstavlja dodatnu opasnost po samo društvo.

Isto tako vredi obratiti pažnju i na borbu za obrazovanje u Jugoslaviji nakon rata. Preduslov naučnog, kulturnog, društvenog, ekonomskog i političkog napretka u FNRJ bila je i borba za suzbijanje nepismenosti. Potrebno je bilo obračunati se sa predrasudama, sumnjama i strahovima, koje drže ljude u stanju međusobne otuđenosti u feudalnim i kapitalističkim društvenim sistemima (Bernal 1954/1969). U FNRJ i u SSSR radilo se na tome da znanje bude dostupno svima bez obzira na pol, godine i društveni položaj. U kapitalizmu većina stanovnika bila je obrazovana samo u domenu pružanja usluga samom sistemu. Visoko obrazovanje bilo je uglavnom rezervisano samo za vladajuću klasu. Za razliku od kapitalističkog sistema obrazovanja, sistem obrazovanja u FNRJ i SSSR vodio se Lenjinovom tezom da „[s]vaka kuvarica mora da zna da upravlja državom“ (Lenjin prema Bernal 1954/1969: 1188). Samim tim nije neobično što je u FNRJ datum njegovog rođenja 22. april. proglašen danom borbe za suzbijanje nepismenosti (Bondžić 2010). Prema podacima Saveta za nauku i kulturu FNRJ (1952) od 1945. do 1950. godine u Jugoslaviji je opismenjeno oko 1.901.287 lica, što je, uprkos teškim uslovima stanja posle rata, predstavljalo veliki uspeh. „Međutim, iz statističkih podataka je zaključivano da se rad analfabetskih tečajeva kretao uzlaznom linijom do 1948. godine, kada je doživeo vrhunac i počeo da opada i krajem 40-ih jenjava. Uočavano je da je efikasnost tečajeva opala sa početnih skoro 70% na svega 50% 1949. U izvorima i literaturi iznošeni su različiti razlozi tog jenjavanja: smatrano je da je opadao početni entuzijazam; da je u početku opismenjeno mlađe stanovništvo koje je imalo veću ličnu motivaciju za uključivanje u društveni i privredni život; da je dolazilo na red starije stanovništvo kojem opismenjavanje nije davalo velike mogućnosti za društveno napredovanje; da je privreda posustajala; nerazvijeni školski sistem je ostavljao nove nepismene, itd. (Bogavac, 1980, 51–55; Dimić, 1988, 133; Doknić, Petrović, Hofman, 2009, knj. I, 326–327). Smatrano je da je u suštini do takvog razvoja događaja doveo sukob sa Informbiroom i SSSR-om 1948. godine” (Bondžić 2010: 100).

Ovakve tendencije – u kontekstu hladnoratovskih odnosa – osim što predstavljaju odstupanje od ideja marksizma–lenjinizma u pravcu jugoslovenskog nacionalizma, politički gledano predstavljaju zaokret ka liberalizmu. Bez obzira na određene osobine sistema i marksističku retoriku tadašnje Jugoslavije, činjenica je da je u njenom slučaju prekid saradnje sa Sovjetskim Savezom rezultirao pomeranjem udesno na političkom spektru.[3]

Nesumnjivo je da je ovaj politički zaokret doprineo dizanju kvaliteta života stanovnika Jugoslavije. U početku je ono bazirano na velikoj pomoći zapadnih sila, a kasnije na profitiranju iz balansiranog i u nekim segmentima zaista nezavisnog položaja države na međunarodnom planu. Naučnici i studenti u Jugoslaviji mogli su da se usavršavaju i školuju širom sveta, jer su svuda bili dobrodošli. Pedesetih godina dvadesetog veka, oko 440 nuklearnih naučnika i inženjera je otišlo na usavršavanje u inostranstvo. Većina ovih stručnjaka se nakon obuke vratila u zemlju. Među povratnicima su se nalazile i veličine svetskog nivoa, poput nuklearnog stručnjaka Dragoslava Popovića. On se uprkos tome što mu je kao vrsnom znalcu ponuđen stalan posao u Norveškoj, vratio u Jugoslaviju, kako bi radio u Institutu za nuklearne nauke „Vinča“ (Hymans 2012).

Da li je Jugoslavija bila socijalistička država?

Stepen slobode u praksi je u Jugoslaviji bio veći nego u Sovjetskom Savezu, za sve osim za one koji su završili na Golom otoku. Kao što je slučaj sa skandinavskim državama, standard i slobode koje se uživaju u tim društvima, rezultat su izgubljenih prava i sloboda naroda širom sveta. U jugoslovenskom slučaju te slobode bile su bazirane na paktiranju sistema sa imperijalizmom. „To istodobno objašnjava i odsustvo disidenata u našim uvjetima jer je Zapad Tita vidio kao najvećeg disidenta novoga doba zato što je načeo monolit komunističkog jedinstva istupivši protiv Staljina“ (Bogdanović, 2013:147–148).

Praksa maksimalne centralizacije inherentna marksizmu–lenjinizmu gura ostale dovoljno politički snažne socijalističke centre na pružanje otpora „prvoj zemlji socijalizma“, što se jasno vidi na istorijskim primerima Jugoslavije i Kine. Ipak, Tito je za razliku od Mao Cedunga izabrao da u tom pružanju otpora napravi pomak ka tržišnoj poziciji. Nažalost u javnom polju kod nas dominiraju građanske kritike Sovjetskog Saveza, od kojih je samo deo utemeljen u realnosti, što dovodi do konfuzije usled koje se politički sistem u bivšoj Jugoslaviji posmatra kao levlji od onoga u SSSR-u. Međutim, ako ovim procesima koji su se odvijali u Jugoslaviji pristupimo objektivno nameće se pitanje da li je ona uopšte bila socijalistička država?[4]


[1].Ruski dom i Kolarčev univerzitet u Beogradu bili su posećeni od predavača iz Sovjetskog Saveza kao što su: Boris V. Ognjev, profesor medicine, Vadim I. Lisovski, profesor prava, i slavista N. S. Deržavin. Kroz Jugoslaviju je u cilju naučnog istraživanja putovala i grupa sačinjena od etnologa, arheologa i istoričara iz Sovjetskog Saveza, tačnije profesora sa Moskovskog i Lenjingradskog univerziteta. Sa druge strane, u Jugoslaviji su se pravili spiskovi na kojima su se nalazili studenti i aspiranti izabrani za odlazak na studije i usavršavanje u Sovjetski Savez. Većina izabranih za odlazak u SSSR tokom 1946. i 1947. godine bili su članovi KPJ, uglavnom muškarci, zainteresovani više za prirodne i tehničke nego za društvene nauke (Bondžić 2010).
[2]. Rezolucija Informacionog biroa komunističkih partija o stajnu u Komunističkoj partiji Jugoslavije, 28. juna 1948.
[3]. Reakcionarni karakter tog zaokreta na vojnom nivou najbolje se vidi u formiranju brane od sovjeta – Balkanskog  pakta, 1953. godine. Ovaj pakt, formiran od dve države članice NATO – Grčke i Turske – i navodno nezavisne Jugoslavije, omogućio je Titovom režimu da obezbedi operativnu saradnju sa NATO bez formalnog pristupanja tom savezu.
[4]. Is Yugoslavia a socialist country? https://www.marxists.org/history/international/comintern/sino-soviet-split/cpc/yugoslavia.htm


BIBLIOGRAFIJA

Bernal, J. D. (1939). The Social Function of Science, Third Edition.Cambridge: M.I.T.
Bernal, J. D. (1954/1969d). Science in History, Vol 4: The Social Sciences: Conclusion, Third Edition. Harmondsworth: Penguin Books.
Rocker, R. (1997). Nationalism and Culture. Montreal : Black Rose Books
Staljin, J. (1981). Pitanja lenjinizma. Zagreb: CDD.
Hymans, J. (2012). Achieving Nuclear Ambitions: Scientists, Politicians, and Proliferation. New York: Cambridge University Press.
Bondžić, D. (2010). Naučna saradnja Jugoslavije i Sovjetskog Saveza: 1944–1947, Oslobođenje Beograda 1944: zbornik radova, str. 357–381.
Bondžić, D. (2010). Opismenjavanje u Jugoslaviji i Srbiji u periodu 1945–1950: nasleđe, ciljevi, tok, rezultati i nedostaci, Andragoške studije, br. 1, str. 91–110.
Bogdanović M. (2013). Konstante konvertitstva, Beograd: Centar za liberterske studije.
Krleža M. (1969). Enciklopedija Leksikografskog Zavoda, III. svezak – Heliodor-Lagerlof, Zagreb: Jugoslavenski leksikografski zavod.
Rezolucija Informacionog biroa komunističkih partija o stajnu u Komunističkoj partiji Jugoslavije, 28. juna 1948.
Savet za nauku i kulturu Vlade FNRJ (1952) Školstvo u FNR Jugoslaviji : 19451951,  Beograd: Savet za nauku i kulturu Vlade FNRJ
Savić, P. (1978). Nauka i društvo, Beograd: Srpska književna zadruga.
Saveta za nauku i kulturu FNRJ (1952) od 1945. do 1950.
Ristić, A. (2013). Nauka u službi države u periodu centralizovane državne uprave i odraz njihovog odnosa u štampi 1945–1953, Nauka i svet: tematski zbornik radova.
Is Yugoslavia a socialist country? https://www.marxists.org/history/international/comintern/sino-soviet-split/cpc/yugoslavia.htm

 

Maja Korolija (Knin, 1990), sociološkinja i psihološkinja, studentkinja istorije i filozofije nauke i tehnologije.

This is a unique website which will require a more modern browser to work!

Please upgrade today!

Logo Header Menu