Ilija Šoškić

Objavljeno:
Ilija Šoškić

 

 Vaš video rad je dio crnogorskog paviljona na Bijenalu u Veneciji. Osim toga, uvršteni ste po pozivu i u talijanski paviljon, u Trstu. Kako gledate na ovo vaše ovogodišnje dvostruko pojavljivanje na ovom značajnom događaju?

          Moj rad na Bijenalu u Veneciji, obzirom da je crnogorski paviljon bio posvećen projektu Marine Abramović MACCO Cetinje, je bio u kontekstu ali kao “druga strana stvari”. Opredjelio sam se za formu video eseja o zenu i endemizmu, ili o episteme (koja iziskuje napor i interes da se razumije ono sto biva preneseno) i doksi (čiji je svijet napućen pasivnim i izgubljenim slušačima gomile prenesenih informacija) crnogorske prirode; htio sam da komuniciram sa svijetom kroz priču o sokolu s Durmitora, ukljevi Skadarskog jezera, zmijama koje se legu pod patosom ispod mog kreveta u mojoj barskoj baraci, te o izvorima Rijeke Crnojevića. Na taj način sam onog koji gleda ili učinio učesnikom u nekoherentnoj razlici izmedju odabranih tema i paradigme onog čega su one dio, ili sam mu ponudio ekološki spot.
Sa Marininim projektom ovaj rad ima transverzalnu vezu: moj i njezin video komuniciraju dijalektički; sličnost i različitost stoje vibrativno i drže koncepciju.
Venecijanski bijenale ima smisla samo ako nosi poruku ili inovaciju, bar što se mene tiče.
Tako je “talijanski paviljon”, mastodonirana predstava “stanja umjetničke stvari” na čak šesnaest izložbi, bio izuzetan događaj i ja sam zadovoljan, apsolutno zadovoljan, što sam učesnik u tom dogadjaju i čekam da vidim (trščanski) katalog s tekstom komesara Vittoria Sgarbia.


          Bili ste, uz Kounelisa, Paskalija i ostale, jedan od glavnih sudionika jedne jako značajne, gotovo prevratničke ere u talijanskoj, odnosno svjetskoj umjetnosti sedamdesetih godina. Kako danas vidite to doba, i kako vidite poziciju performansa kao forme, u odnosu na ta revolucionarna vremena? Koja su ishodišta ideja tog „pokreta”?
          Galerija L’Attico me je efektivno dovela na prvu liniju rimske scene, a može se reći i svjetske jer je tih 60/70 L’Attico bila jedina galerija koja je stvarala “događaj”. Osim nas dvanaest “domaćih” (Kounellis, De Dominicis, Boeti, Prini, Ontani…) u Galeriji su izlagali i Duchamp, LeWitt, Smithson, Gilbert i Gorge, Beuys, Rinke, Pistoletto, June Paik, Steve Paxton, Charlemagne Palestine, Steve Reich, La Monte Young, Joan Jonas, Trisha Brown… i zbog toga se smatra legendarnom, prvom na svjetskoj neoavangardnoj sceni.
Usao sam u L’Attico 1975, na poziv Fabia Sargentinia, vlasnika i direktora Galerije, i odmah izveo Pucanj u zid (Maksimalna energija – minimalno vrijeme). Bila je to jedinstvena šansa da realizujem moj najkomplikovaniji i najekstremniji rad koji inače ne bi mogao da bude izveden na manje značajnim mjestima zbog svoje “težine”.
Nakon tog razdoblja razvoj performance arta je išao kroz neke takticke procedure, obzirom da su tzv novi francuski filozofi te intelektualci anahronisti i postmodernisti svom snagom nastojali da performance omalovaže, uključujući i vulgarne definicije (80ih godina). Mnogi performeri su odustali (Ontani, Acconci, Rinke…), ali su neki, poput Marine Abramovic, umjetnika Black Market International, Joan Jonas ili mene samog, nastavili čak podižući “tonus”. Tako da su 90ih godina slijedeće generacije mogle prihvatiti “štafetu” i performance art nastavlja svoj razvoj umjetnikova “govora” licem u lice…
Današnji ishod tih “revolucionarnih” vermena, 60/70ih: Zlatni Lav Marine Abramović i njezine “community” širom svijeta; naravno i oni performeri “brodolomnici” koje sam spomenuo danas su “muzejski eksponati” svih najvažnijih muzeja. Govor umjetnika u živo, u prvom licu, fizički i mentalno, je ishodiste naše revolucije 60/70ih. I to je istoria savremene umjetnosti zadnjih pet decenija… sada je evidentno. Performance, spajanje svih kreativnih energija i brisanje granica izmedju kreativnih disciplina, kao sto smo i mi nedavno na Cetinju, u okviru muzičkog festivala Espressivo, pokazali, jest suština savremene umjetnosti.


          Šta čini dobrog performera? Koja mješavina znanja, vještina, tehnika, politika i poetika?
          Performance žavisi od sveukupnosti performerove poetike, znanja, tehnika, “političke” dinamičnosti. Dakle, proizvođenje zive slike sublimat je svih znanja, jedna epistemoloska eros-forma.
Sud o tome da li je performer “dobar” ovisi, naravno, od diferenciranih pozicija pojedinaca koji interreagiraju u umjetničkom činu žive slike: onih koji stvore vlastito mišljenje samo na osnovi doživljene “ugode” koju slika/-e proizvede i onih koji mogu paradigmatično analizirati sve momente sa odnosa slika – sudjelovanje – doživljaj. Ali čak i jedan angažirani napor da se propituje i definira proizvodi neodredjen sud, jer je bitna komponenta art performancea magijske materijalnosti, koja se postiže snagom koncentracije.


          U kojoj mjeri se miješaju politički angažman i umjetničko istraživanje u vašem djelu?
          U prvim sedamdesetim godinama politika je evropskim umjetnicima uglavnom bila osnova, a u mom slučaju i pasionalnost i “vučna snaga”. To me je iz Bologne, 1972, i odvelo u Rim, na poziv galerije GAP. A rimsku scenu su vidno karakterizirale grupe umjetnika oko ove galerije te galerije L’Attico, u koju prelazim nesto kasnije.
Grupa umjetnika s kojima sam djelovao u galeriji L’Attico bila je politici heterogena, tako da se neke moglo prepoznati po vezanosti za komunističku partiju, neki su bili anarhosituacionisti, ali su svi bili ljevičari. Ja sam 60ih i prvih 70ih prepoznavan kao ultraljevičar, referencionalno vezan za Spinosu, Benjamina.
Ako smo htijeli da mijenjamo svijet, da ubrzamo civilizacijski proces te se “oslobodimo” kapitalizma definitivo, onda su ova referencijalna pitanja bila prava formula.
Kasnije, 1978 i nadalje, morao sam da priznam da je moje vjerovanje bilo utopija i ostavljam ga kao pitanje sukcesivnim generacijama. Okrenuo sam se ekološkoj kulturi, te kao sto je Beuys to radio u Njemačkoj, angažiram se na osnivanju partije zelenih u Italiji (op. ja i danas imam člansku knjižicu talijanske federacije zelenih, a i moj rad na venecijanskom bijenalu elokventno se obraća svijetu ekologije). Fizičcka i mentalna nehigijena većine čovječanstva ugrožava planetu Zemlju i njen živi totalitet…


          Podrazumijeva li, recimo bavljenje formom, i neke podrazumijevajuće stavove ili propitujuće činjenice sadržaja vanumjetničkog? Je li to možda ono što je vašu rimsku grupu odvajalo od „arte povera”, to jest transavangarde?
          Neposredne “jezičke” forme, uglavnom art performance i tzv. Arte del comportamento (estetska označavanja, određeni “govor” iz urbanog života), kao izražajne discipline, bile su vezane ili su direktno preuzete iz svakodnevnog zivota – ponašanje kao umjetničko djelo, a rad u objema rimskim galerijama odvijao se u oskudici i preživljavanju zahvaljujuci pomoci prijatelja.
I upravo to je bilo različito od grupe “arte povera”, koja je bila stvar umjetničke scene Torina, makar joj pripadaju i neki umjetnici sa rimske scene. Oni nisu bili grupa ideoloskih inspiracija vec jedna nova “umjetnička klasa” (čiji teoretičar jednostavno preslikava teoretsku tezu i imenovanje Grotowskog, “teatro povero”, iz Poljske, i “siromašno ponašanje” pjesnika Grobarova u Beogradu) vezana za big-business galeriju Sperone.
O transavangardi mogu samo da kažem da je ta anomalna pojava s kraja 70ih bila razlogom da napustim Rim i Italiju, da se vratim Jugoslaviji i Srednjoj Evropi.
Kao sto tačno apostrofira Gabriele Perretta “u Šoškićevu eksperimentu kontinurano je prisutna ideja o vracanju na iskustvo proživljeno ili osjećano s radikalnošću…”, a nove okolnosti su bila invazija anahronizma. I uprkos svemu moje kreativno istraživanje se nastavlja, jer “[njegovo] umjetničko djelo/djelovanje nastaje u trenutku kada pronađe relacije s prirodom, sa prezentnim, ali i prošlošću kao i sa svim onim što se otvara ka egzistenciji” (G. Perretta).


          Šta je to što je učinilo, ako je učinilo, da performans danas ima drukčiju ulogu u Artu u odnosu na vaše početke. Ako postoji takva razlika, je li ona samo trenutno stanje stvari, koje otvara nove mogućnosti, i koje?
U odnosu na 60/70e, kada je art performance bio “jezik” odredjene ideologije, danas se ova vizuelna forma kreće isključivo na bazi individualnosti, sada je, da tako kažem, “slobodna umjetnost”, kao što je to bilo djelovanje antickih grčkih filosofa – bez određenih društvenih propozicija. Volim da art performance vidim kao slobodno djelovanje umjetnosti. Ovoj umjetnosti u živo napokon je mjesto na akademijama, a zašto da se ne otvore i čitave akademije art performancea. Marina Abramović to već radi pod nazivom community. Umjetnika i umjetnost treba vidjeti u živo a ne samo interlokutivno! Novo vrijeme sve više treba neposredan odnos s umjetnikom. Poslije politike ostaje samo umjetnost. U to ne sumnjam! Samo ona može pružiti nove mogućnosti komunikativnosti i istraživanju…


          Recite nam nešto o vašem cetinjskom performansu?
          Rekao bih da je moj cetinjski performance bio jednim od najboljih iz grupe “coinvolgimenti”. Neke stvari su se dobro uklopile: pozitivna atmosfera muzičkog festivala Espressivo, susret, brz i neposredan kontakt sa dvojicom muzičara/pianista, Martinovič i Đurišić, i dva klavira u prostoriji muzičke akademije, prostoriji sa jednom “nišom” za performance i balkonom koji je omogućio cirkulaciju publike. Sve ovo zajedno je dobro koincidiralo sa mojim recentnim kontaktom sa Palestineom, nakon 35 godina! Tako sam odlučio, nakon što sam dobio poziv od Festivala, da posvetim moj nastup muzici Cherlemagna Palestinea. Htio sam da stigne na Cetinje američka minimal muzika, da festival Espressivo dobije, uz klasiku i jedan primjer te muzike, pogotovo što i sam fetivalski naslov [espressivo] daje puni oportunitet minimal muzici čija je karakteristika baš u ekspresivnosti, snazi zvuka i najdirektinijoj komunikaciji na drugi način. A to je bila propozicija konceptualne umjetnosti, u kojoj je muzika zajedno s teatrom, baletom i vizuelnom umjetnošću imala svoj protagonizam. Svi smo radili na tome, naročito prvih 70-ih godina, da se kreativnosti povežu, da postanu kultura oslobođenog ponašanja. Kultura oslobodjenog ponašanja nije stvar samo jedne generacije i jednog vermena. To je pitanje umjetnosti za sva vermena.
Već u prvom kontaktu sa Vladimirom Đurišićem, kome sam ponudio ovu ideju, razumjeli smo se. Nakon toga i pijanista Bojan Martinović, svi trojica zajedno, moram da kažem na moje iznenađenje, odmah smo „ušli u stvar“. Performance je koncipiran i realizovan u kratkom vremenu, u tri dana. Osjećao sam se, zahvaljujući dvojici mladih umjetnika sa Cetinja, kao da sam u New Yorku. Oni su odmah shvatili šta znači trazgredirati, iskočiti iz kanona, prošitiri polje istraživanja. Bili su to zvuk i slika koji su, za momenat, bili dio svjetske scene. Hvala Muzičkoj akademiji i Festivalu za ovu izuzetnu priliku.


          Kako iz vaše vizure izgleda crnogorska kultura, koja su njena jaka uporisna mjesta, a koje slabe tačke?
          Crnogorska kultura, umjetnost posebno, je situirana isključivo institucionalno. Nema mecenstvo, nema svoje tržište i, sto je najdramatičnije, nema svoju slobodnu aktivnost i samodefiniciju. Dovoljno je da se pogleda Zakon o zaslužnim umjetnicima i odmah je jasno da je državna politika kulture ostala ona ista iz doba soc-realizma (trinaestojulska nagrada i tako dalje). To je zvanična scena, što u praksi znači da je sve ostalo, slobodan razvoj kreativnosti, modernosti i inovacija, stvar margine. Zvanicna “scena” guši sve ono sto nije kvadratura njenih zakona. O tome, kao problemu, mogla bi da se uradi i više no jedna teza za doktorat.
Moj pokusšj da se vratim u Crnu Goru datira od 1986 godine: neuspješno. Gdje god sam pokusao, radeći kao što radim na svjetskoj inovativnoj sceni naravno, dobivao sam cinično ne. Ne postoji ni jedna institucija umjetnosti koja ima evidenciju savremene svjetske umjetnosti, informatiku i arhivu i tako dalje. Zvaničnu crnogorsku kulturnu scenu to ne interesuje. Dobijao sam uvijek isti odgovor: “ne interesuje nas to što radite izvan Crne Gore”. Nevjerovatno! Eto, to je slaba tačka crnogorske kulture, katastrofalno slaba…
Što se tice jakog uporista crnogorske savremene umjetnosti, to su mladi umjetnici koji tvrdoglavo i pasionalno rade na inovacijama iste. Istovremeno bore se za opstanak u svojoj zemlji. Uglavnom su svi, što se tiče elementarne egzistencije, na nivou socijalnog slučaja, daleko, daleko od trinaestojulskih nagrada. To je ono jako uporište, crnogorske savremene i moderne umjetnosti, ali bez ikakve veze sa crnogorskom zvanicnošću. Ja sam sa njima. Borimo se za opsatanak i za vezu sa svijetom, znajući vrlo dobro da nema drugog puta. To je meta hodos! Put kojim se definiše umjetnost, a Crna Gora ima, u mladoj emergentnoj generaciji, taj potencijal. Kazem potencijal jer je za razvoj novog senzibiliteta neophodan svijet i hrabrost mladih talenata… koji postoje, evidentno je!

 

This is a unique website which will require a more modern browser to work!

Please upgrade today!

Logo Header Menu