30 NAJVAŽNIJIH FILMOVA O JUGOSLAVIJI

Objavljeno:
30 NAJVAŽNIJIH FILMOVA O JUGOSLAVIJI

 

Koji su to filmovi koji najbolje opisuju fenomen socijalističke Jugoslavije? Možda oni snimljeni posle nje, koji sa distancom govore o usponima i padovima, životu, smrti i pop-kulturi jedne ideje realizovane u obliku države koja je istovremeno odumrla, ubijena i živi vječno? Ili ipak oni snimljeni za vreme Jugoslavije, u kojima su filmski autori govorili o jugoslovenskom društvu, njegovim mitovima, istoriji, politici i kulturi, izbliza, često kao neposredni učesnici događaja koje su prikazivali? U nizu validnih rešenja, odlučio sam se, ne bez zazora, za čist ideološki pristup, u kom filmove ad hoc tumačim kao simptomatične za određenu političku praksu, sve pokušavajući da i sebi objasnim šta mi je to Jugoslavija

Tako sam izdvojio filmove koji govore o temeljnim idejama socijalističke Jugoslavije, koje i danas smatram relevantnim, štaviše, njenim najvrednijim političkim nasleđem: antifašizmu, Narodnooslobodilačkoj borbi, revoluciji, radnim akcijama, samoupravljanju i modernizaciji. Ovih 30 filmova snimljenih u periodu od 1945. do 1991. možda i nisu uvek najbolji filmovi na zadatu temu (iako često jesu), ali smatram da su svakako primerni, paradigmatični, i da efektno uvode gledaoca u svu problematiku teme/ideje o kojoj govore.

Antifašizam

Kada revizionisti danas pokušavaju da nam prodaju poniženje, kukavičluk, malograđanski kompromis i prećutkivanje, odbranu nacionalizma i svetost privatne svojine pred logorima i leševima, od kojih, u stvari nam govore, nije bio greh dobro zaraditi, ali je bila strašna greška pobuniti se, pobuniti se tragično, svestan posledica i po cenu života, mora se iznova potvrditi istorija i vrednost pokreta otpora, ilegalaca, komunista, sabotera, i svih onih na početku neutralnih koji su pred tešim i protivrečnim etičkim izborom prelomili na stranu odupiranja nacističkom zlu.

U tom smislu, Besmrtna mladost (Nanović, 1948) i Otpisani (A. Đorđević, 1974) predstavljaju dve strane istog novčića – idealizovanu i romantizovanu, melodramsku i akcionu, didaktičnu i stripovsku stranu skojevaca, ilegalaca i urbanog otpora okupaciji. Prvi danas može izgledati naivno, sa sve opisnim voice-overom mlade naratorke, ali s obzirom da je snimljen na početku nove kinematografije, može mu se lako oprostiti sav danak vremenu, i uživati u, na momente, vrhunskoj vizuelnosti i oku za eksterijer, atmosferičnim akcionim scenama i srčanom prikazu omladine u revoluciji. Drugi, čija se priča proteže na dva filma i dugovečnu TV-seriju, svima je poznat, ali opet nije zgoreg reći da njegovu efektnost poletnog, fankoidnog poziva na subverzivnu akciju ne treba potcenjivati, uprkos nerealnom masovnom pomoru Nemaca.

(Jedan kuriozitet, iz sjajne, ali nažalost zaboravljene i odavno nečitane knjige Rat, revolucija, ekran Steve Ostojića i drugih, koji govori da je preuveličani i pojednostavljeni prikaz antifašističkog otpora okupaciji bio i te kako prepoznat u doba Jugoslavije, i to od samih komunista i partizana: “Ako su Otpisani film u kome su skojevci kao plaćeni komandosi, koji ubijaju za pola sata pedeset, sto Nemaca, onda se postavlja pitanje, protiv kakvog smo mi to neprijatelja ratovali? Nemce je, budite uvereni, bilo malo teže ubijati”, rekao je ‘gledalac i ratnik’ Dragoljub Mirčetić na savetovanju “Film, društvo, revolucija”, u Banja Luci, 1974. godine.)

Nesumnjivi klasici su Ne okreći se, sine (Bauer, 1956), o ocu, komunističkom ilegalcu, koji se susretne sa silinom nacističke indoktrinacije kada izvuče sina iz ustaškog interneta; Deveti krug (Štiglic, 1960), koji putem melodramske priče o Ivi i Rut, prikazuje građanski otpor segregaciji i utamničenju Jevreja u okupiranom Zagrebu 1941; Akcija Stadion (Vukotić, 1977), smešten u isti period, koji prikazuje ustaško osvajanje vlasti, spontani otpor građana Zagreba odvajanju Srba i Jevreja od ostalih ljudi na stadionu, i komunističku akciju paljenja tog stadiona; Kaja, ubit ću te! (Mimica, 1967), čiji je modernistički i formalno zahtevan prikaz načina na koji se zlo iracionalnog oslobađa sa dolaskom političke represije jedan od pionirskih i neprevaziđenih filmova “mediteranske levice”, kojima pripada i Okupacija u 26 slika (Zafranović, 1978), saga o fašizmu i antifašizmu u Dubrovniku, uz grotesku, nasilje i erotsku dekadenciju.

Favorit: Okupacija u 26 slika. Dopunska literatura: Rena Redle i Milovan Pisari (ur.), Mesta stradanja i antifašističke borbe u Beogradu 1941-1945. Priručnik za čitanje grada (Beograd, 2013) + Stevo Ostojić et al., Rat, revolucija, ekran (Zagreb, 1977)

 

Narodnooslobodilačka borba (NOB)

NOB je, i u stvarnosti i na filmu, najsvetliji trenutak naših naroda i narodnosti, partizanska istina, autentični događaj bratstva i jedinstva i sestrinstva, univerzalna, protivrečna i tragična priča o borbi za oslobođenje od okupatora, koja je donela političku subjektivaciju i borbu za istinsko socijalno oslobođenje. Moj predlog je da se filmska predstava o toj borbi organizuje prema hronologiji u stvarnosti, a izvan filmske hronologije, i to onako kako je ta borba prikazivana u jugoslovenskoj istoriografiji – preko priče o Sedam neprijateljskih ofanziva. Iako su filmovi koji dominiraju ovim izborom označeni kao epski spektakli (uz par dodataka), i reč je verovatno o najznakovitijim filmovima epohe, treba imati na umu da se pri pažljivom gledanju stiče jasan utisak da je reč o stilski različitim ostvarenjima, koji autorskom opredeljenju duguju koliko i kontekstu u kom su nastali.

To treba imati na umu, ali je preporučljivo i bez zadrške se prepustiti veličanstvenoj istorijskoj priči i ratnom putu partizana. Dakle, ovim redom: Užička republika (Mitrović, 1974), Igmanski marš (Šotra, 1983), Kozara (Bulajić, 1962), Bitka na Neretvi (Bulajić, 1969). Zatim o petoj ofanzivi, najtežoj i najznačajnijoj, isplati se pogledati tri filma: Sutjeska (Delić, 1973), gde se može videti fikcionalni Tito u liku Ričarda Bartona, potom Kroz granje nebo (Janković, 1958) i na kraju Vrhovi Zelengore (Velimirović, 1976). Potom gledati: Desant na Drvar (Hadžić, 1963), gde se može videti stvarni Tito u dokumentaranim snimcima, i na kraju Valter brani Sarajevo (Krvavac, 1972), koji možda i nema toliko veze sa sedmom ofanzivom, ali je toliko značajn za pop-kulturu i kinematografiju Jugoslavije, da je, uz Sutjesku, koju sam spreman da branim do iznemoglosti, podvučen u ovom izboru.

Dodatna literatura: Milutin Čolić, Jugoslovenski ratni film (Beograd, TitovoUžice, 1984).

 

Revolucija

Još za vreme Jugoslavije u kritici se uvrežila floskula da je revolucionarni proces – ideja socijalnog prevrata i s njom povezanih dilema u toku i nakon oslobodilačkog rata – pre novog filma i tzv. crnog talasa, na filmu prikazivan jednostrano, šematski, u crno-belim odnosima “naših” i “njihovih”, bez značajnije psihološke i etičke problematike… Iako i na mojoj listi pretežu filmovi o revoluciji iz perioda novog filma, njih uopšte ne smatram tako radikalno odeljenim od prethodnika iz klasičnog perioda, u kojima su se pojaljivale slične dileme, samo u nešto drukčijem stilskom registru. Ponavljati, dakle, danas da je revolucionarni proces na filmu tekao u favorizovanju socrealizma i ružičastog optimizma pre i posle “crnog talasa”, znači imati jednostran pristup jugoslovenskoj kinematografiji, bez nijansi i namere uvida u celinu, jer će se motivi filmova poput Daleko je sunce (Novaković, 1953), Trenuci odluke (Čap, 1955), Njih dvojica (Skrigin, 1956), Pet minuta raja (Pretnar, 1959) i Partizanske priče (Janković, 1960), kasnije ponavljati, biti varirani i produbljivani. Ovu vezu između klasičnog i modernističkog filma u Jugoslaviji napravila je, kao i na mnogim drugim mestima – modernistička književnost.

Prvi film koji to dokazuje, i koji smatram ne samo suštinskim za priču o jugslovenskoj revoluciji, već i remek-delom njene kinematografije, zove se Tri (Petrović, 1965). Književna veza između  pomenutih Kroz granje nebo i Partizanskih priča je Antonije Isaković, najmlađi borac Prve proleterske brigade, pisac modernistički svedenih, hemingvejevskih ratnih pripovedaka, koji se, posle dve uspešne saradnje sa rediteljem Stolom Jankovićem, upustio, takođe po drugi put, u pisanje scenarija za Aleksandra – Sašu Petrovića (pre toga radili su prvi Petrovićev film Jedini izlaz). Rezultat je bio omnibus-film, takođe svedene naracije, sastavljen od tri priče smeštene pre, za vreme i posle rata/revolucije, i tematski fokusirane na pitanje smrti. Velimir – Bata Živojinović glumi partizana Miloša, i u prvoj priči prisustvuje okupatorskom streljanju nevinog čoveka, u drugoj on sam beži od smrti, jer ga, praktično svedenog na ranjenu zver, jure nemački vojnici, u antologijskoj sekvenci potere preko reke pa u šumu, kroz trsku i močvare, koju je u fenomenalnim kombinacijama gornjih rakursa, farova, i kontrasta krupnih i ekstremno širokih planova, snimio Tomislav Pinter, a u trećoj priči i sam Miloš, posle revolucije, u teškoj moralnoj dilemi, potpisuje streljanje devojke koja je bila saradnik okupatora.

O drugim kontradikcijama i etičkim dilemama u revoluciji, obavezno videti: Jutro (P. Đorđević, 1967), Zaseda (Pavlović, 1969), Samo jednom se ljubi (Grlić, 1981), i tri filma koji se pitaju zašto je revolucija stala: Rani radovi (Žilnik, 1969), Kako sam sistematski uništen od idiota (Šijan, 1983), i kratki dokumentarni Kolt 15 GAP (J. Jovanović i M. Milošević, 1971).

 

Radne akcije, obnova, izgradnja

Solidarnost, revolucionarni polet, jednakost, kolektivnost, masovnost, udarništvo, i ekonomski uspeh radnih akcija i posleratnih godina obnove i izgradnje svakako idu u vrhunce životnog elana i političke emancipacije ljudi sa ovih prostora. Od optimističkog poleta i iskušenja jednog intelektualca prilikom predaje sebe kolektivnoj akciji u socrealističkom Život je naš (1948) Gustava Gavrina, preko romantične priče Bauerovog sjajnog filma klasičnog stila Prekobrojna (1962), do oporog razočaranja i potpunog životnog poraza rudara udarnika u modernistički radikalnom Slike iz života udarnika (1972) Bate Čengića – sa jednom od najefektnijih scena jugoslovenskog filma, u kojem tri rudara do iznemoglosti kopaju ugalj kako bi prebacili normu i pobedili u takmičenju udarnika – gledalac može videti sva lica i naličja radnih akcija, udarništva, obnove i izgradnje.

 

Samoupravljanje

Posle antifašističkog i narodnooslobodilačkog rata, dolazi do revolucije, i – vlasti radničke klase, pa se projekat emancipacije radništva nastavio samoupravljanjem, autentično jugoslovenskim doprinosom političkoj ekonomiji socijalizma. Da je taj proces bio emancipatorski, ali pun konflikta i protivrečnosti, pokazuje Licem u lice (Bauer, 1963), koji se slobodno može nazvati jugoslovenskim 12 gnevnih ljudi, gde se u jednoj sobi ukrštaju sukobi, napetosti i političke protivrečnosti radničkih saveta i partijske avangarde, komunističke teorije i prakse, ljudskih slabosti i politčkih ideala. Sjajan parnjak ovom filmu je kratki dokumentarni Ratniče, voljno! (Škanata, 1966), u kom radnici smenjuju, zbog optužbe za korupciju, uspešnog direktora fabrike, starog partizana i komunistu. Protest (Hadžić, 1967) još uvek nije lako dostupan film, ali reč je o remek-delu, pesimističkom odrazu filma Licem u lice, gorkoj kritici odustajanja od samoupravnih ideala i proklamovane ekonomske demokratije, i jednoj od najboljih uloga Bekima Fehmijua, koji tumači lik radnika što se, zastupajući samoupravne ideale, suprotstavlja menadžmentu preduzeća, gubi u toj bici, i na kraju izvrši samoubistvo.

 

Modernizacija

Ogroman modernizacijski napredak ovih prostora u periodu socijalističke Jugoslavije komunistima retko osporavaju čak i njihovi najljući protivnici. O početnom optimizmu, potom kontradikcijama i teškoćama na koje nailaze modernizatori i prosvetitelji, do kritičkih upozorenja da je modernizacija postala sloboda bez oslobađanja, liberalizam bez prosvete, najbolje govore vrhunska klasična melodrama Samo ljudi (Bauer, 1957), modernistički  

Prometej s otoka Viševice (Mimica, 1964), sa savršenim i sažetim prikazom teškoća modernizatora u sceni u kojoj grupa besnih otočana prkosno pali šibice pred licem čoveka koji namerava da im na otok uvede struju, i Čovek nije tica (Makavejev, 1965), u kom se inženjer na radu u provinciji sreće sa svim problemima oslobođenje od patrijarhata, ne samo u okolini, već i u sebi, kada se zaljubi u lokalnu frizerku.

 

30 ključnih filmova

Život je naš (Gavrin, 1948)

Besmrtna mladost (Nanović, 1948)

Ne okreći se, sine (Bauer, 1956)

Samo ljudi (Bauer, 1957)

Deveti krug (Štiglic, 1960)

Kozara (Bulajić, 1962)

Prekobrojna (Bauer, 1962)

Desant na Drvar (Hadžić, 1963)

Licem u lice (Bauer, 1963)

Prometej s otoka Viševice (Mimica, 1964)

Čovek nije tica (Makavejev, 1965)

Tri (Petrović, 1965)

Ratniče, voljno! (Škanata, 1966)

Protest (Hadžić, 1967)

Kaja, ubit ću te! (Mimica, 1967)

Jutro (P. Đorđević, 1967)

Bitka na Neretvi (Bulajić, 1969)

Rani radovi (Žilnik, 1969)

Zaseda (Pavlović, 1969),

Kolt 15 GAP (J. Jovanović i M. Milošević, 1971)

Slike iz života udarnika (Čengić, 1972)

Valter brani Sarajevo (Krvavac, 1972)

Sutjeska (Delić, 1973)

Otpisani (1974)

Užička republika (Mitrović, 1974)

Okupacija u 26 slika (Zafranović, 1978)

Pad Italije (Zafranović, 1981)

Samo jednom se ljubi (Grlić, 1981)

Igmanski marš (Šotra, 1983)

Kako sam sistematski uništen od idiota (Šijan, 1983)

This is a unique website which will require a more modern browser to work!

Please upgrade today!

Logo Header Menu